تبلیغات
ا انجمن علمی مهندسین كشاورزی دانشگاه ایلام - موارد عملی كاربرد بیوتكنولوژی دام و آبزیان
انجمن علمی مهندسین كشاورزی دانشگاه ایلام
Animal science of ilam
نوشته شده در تاریخ سه شنبه 1 دی 1388 توسط دبیر روابط عمومی انجمن | نظرات ()
طبقه بندی: پزشکی روانشناسی وسلامت، 

 

1- اصلاح و به‌نژادی دام‌ها

امروزه بیوتكنولوژی به عنوان یك ابزار قدرتمند در اختیار "به‌نژادگران دام" قرار دارد. تكنیك‌های نوین بیوتكنولوژی و تلفیق آنها با روش‌های كلاسیك به‌نژادی، می‌تواند سرعت، دقت و هزینة اصلاح دام را بهبود بخشد. این فنون از قبیل همسانه‌سازی (Cloning)، تولید حیوانات تراریخته، انتخاب بر اساس ماركرها (Marker Assisted Selection)، تعیین تنوع گونه‌ها و نژادها و غیره به منزلة ابزارهای قدرتمند، در اقصی‌نقاط جهان مورد استفادة به‌نژادگران دام قرار می‌گیرند و درآمدهای سرشاری را نصیب آنها می‌نمایند. به‌عنوان مثال، زمانی كه یك گاو با رتبة بالا اصلاح می‌شود، هر دوز اسپرم آن به قیمت 50 دلار در بازار عرضه می‌شود؛ حال اگر از این گاو یك میلیون دوز اسپرم گرفته شود، ارزشی معادل 50 میلیون دلار خواهد داشت. در كشورهای پیشرفته تعداد گاوهایی كه در طول دو تا سه سال معادل 10 تا 15 میلیون دلار فقط اسپرم تولید می‌‌نمایند كم نیستند. یكی دیگر از حوزه‌های اقتصادی در این خصوص تولید تلیسه‌های مرغوب است. در حال حاضر كشورهای عربی و آسیای میانه، تلیسه‌هایی به قیمت 2500 دلار از ایران می‌خرند. حال اگر با استفاده از روش‌های بیوتكنولوژی و به‌نژادی، بتوانیم این تلیسه‌ها را به طور مداوم بهبود بخشیم به یك بازار نزدیك، قابل دسترس و دایمی دست یافته‌ایم. تولید شیر نیز یكی دیگر از جنبه‌های حیاتی و اقتصادی دامپروری است. طبق مطالعاتی كه در آمریكا انجام شده، در حال حاضر تولید شیر در دنیا بیشتر از تقاضای جهانی است اما طبق برآوردهای به عمل ‌آمده این روند در سال 2013 معكوس خواهد شد، یعنی میزان تقاضا بیش از عرضه خواهد بود. علت آن نیز افزایش جمعیت جهان، افزایش درآمدهای عمومی و افزایش سطح آگاهی مردم از فواید شیر و لبنیات می‌باشد. از آنجاییكه، سطح آگاهی و درآمد مردم آسیا پایین و میزان رشد جمعیت آن نیز بالاست، این قاره در آینده یكی از قطب‌های اصلی مصرف شیر خواهد بود. نكتة جالب اینكه، بسیاری از كشورهای آسیایی (آسیای جنوب شرقی و حاشیة خلیج فارس)، به علت شرایط اقلیمی خود، توانایی دامپروری و تولید شیر در حد رفع نیازشان را ندارند. بنابراین در آینده‌ای نزدیك بازارهای بزرگی در نزدیكی ما ایجاد خواهد شد كه باید از هم‌اكنون برای آنها برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری نماییم. تكنیك‌های بیوتكنولوژی به‌همراه اصول به‌نژادی در این برنامه‌ریزی‌ها جایگاه ویژه‌ای دارند. در حال حاضر 7 تا 8 میلیون رأس گاو در كشور وجود دارد كه سالانه حدود 5 میلیون تن شیر تولید می‌كنند، در كشور نیوزیلند حدود 5/2 میلیون رأس گاو وجود دارد و سالی 7 میلیون تن شیر تولید می‌نمایند. این در شرایطی است كه دامپروری در نیوزیلند بیشتر به شكل چراگاهی است و میانگین تولید آن كشور نیز پایین است، كشورهایی مانند آمریكا و كانادا متوسط تولید شیر بالاتری دارند. بنابراین با یك برنامه‌ریزی اصولی می‌توان با همین پتانسیل موجود و حتی كمتر از این به سطح تولید شیر بالاتری در كشور دست یافت.

2- تعیین نژاد دام‌ها 

وجود نژادهای مختلف دام در كشور و بروز اختلاط ژنتیكی بین آنها، نیاز به جمع‌آوری و ثبت مشخصات هر یك را اجتناب‌ناپذیر می‌‌نماید تا در صورت لزوم، امكان شناسایی و تفكیك آنها از یكدیگر وجود داشته باشد. این شناسایی معمولاً بر اساس صفات مورفولوژیك (ظاهری) انجام می‌شود كه همراه با درصدی از خطاست و عیوب خاص خود را دارد. امروزه استفاده از ماركرهای مولكولی راهی سریع و دقیق برای شناسایی نژادهای مختلف در اختیار متخصصین قرار داده است. فرض كنید در كشور افغانستان بیماری طاعون گاوی شیوع پیدا كند و گاو نژاد افغانی به این بیماری حساس باشد. بنابراین باید در مرزهای كشور بتوانیم این نژاد را به سرعت و به طور دقیق تشخیص داده و از ورود آن نژاد به كشور جلوگیری نماییم. ضمن اینكه با ثبت و مستندسازی مشخصات ژنتیكی دام‌های بومی كشور، می‌توان از اختلاط ناخواستة آنها جلوگیری نمود. علاوه بر این شناسایی دام‌های خارجی كه به صورت قاچاق وارد كشور شده‌اند نیز از این طریق امكان‌پذیر است. متأسفانه مسائل بهداشتی دام دركشورهای همسایة ما به درستی رعایت نمی‌شوند. بنابراین در صورت بروز چنین مشكلاتی (اشاعة بیماری‌های دامی)، ما باید به روش‌های نوین تشخیص و پیشگیری مجهز باشیم.

3- تعیین منشأ دامی فرآوده‌های تولیدشده 

در حال حاضر قانونی به نام Proof of origin در اروپا وجود دارد كه بر طبق آن، مصرف‌كنندگان می‌توانند از منشأ گوشت یا سایر فرآورده‌های دامی مورد مصرف خود آگاهی یابند؛ به‌عنوان مثال گوشت موجود در یك سوسیس از كدام دامداری و كدام كشور تهیه شده است. همچنین بر طبق قوانین اروپا تمامی گاوها دارای شناسنامة ژنتیكی هستند كه توسط ماركرهای مولكولی تعیین می‌شوند. در این شرایط اگر به فرض، یك همبرگر از گوشت چند گاو و چند كشور مختلف نیز تهیه شده باشد، با استفاده از تكنیك‌های مولكولی منشأ آنها قابل تشخیص است. حال اگر در یكی از این كشورها بیماری خاصی شیوع یابد می‌توان فرآورده‌های دام‌های آن كشور را با استفاده از این تكنیك‌ها ردیابی كرد. در تجارت جهانی این موضوع پذیرفته شده است و در آینده ما نیز باید به آن گردن بنهیم؛ بنابراین از هم‌اینك باید در فكر دست‌یابی به فناوری و استفادة عملی از آن باشیم.

4- تشخیص صفات مفید و مضر در بدو تولد و یا پیش از آن 

برخی از صفات مطلوب و نامطلوب در دام‌ها وجود دارند كه در صورت اطلاع به‌موقع از آنها، باید استراتژی‌ خاصی در دامپروری اعمال نمود. بسیاری از این صفات جزء صفات كمی بوده و با استفاده از QTL‌ها (لوكوس‌های تعیین‌كننده صفات كمی) قابل شناسایی هستند. ژن دوقلوزایی یكی از این ژن‌هاست. با استفاده از تكنیك مذكور می‌توان در بدو تولد تشخیص داد كه یك دام دوقلوزا هست یا خیر. در صورت اطلاع از وجود ژن مذكور، می‌توان از دام‌های دوقلوزا در ازدیاد نسل و از سایر دام‌ها در تولید فرآورده‌های دیگر استفاده كرد. ضمن اینكه به جای تحمیل 50 میلیون گوسفند به مراتع كشور كه در نهایت منجر به تولید 30 میلیون بره شوند، می‌توان با 20 میلیون گوسفند به این بازدهی دست یافت و فشار بر مراتع را تا حد زیادی كاهش داد.

5-ردیابی ماهی‌های رها‌شده در دریا

امروزه رودخانه‌های شمال كشور به شدت آلوده شده و نسل ماهی‌هایی كه در این رودخانه‌ها زندگی و یا تخم‌ریزی می‌نمایند در معرض خطر قرار گرفته است. برای جلوگیری از این مشكل، در اواخر تابستان و اوایل بهار كه ماهی‌های سفید برای تخم‌ریزی وارد رودخانه می‌شوند، آنها را صید نموده و از آنها تخم‌گیری می‌نمایند. این تخم‌ها پس از تبدیل شدن به بچه‌ماهی مجدداً در رودخانه رها می‌شوند تا به دریا برسند. بدین ترتیب سالانه حدود 200 میلیون قطعه بچه‌ماهی سفید در دریای مازندران رها می‌شوند كه خود دارای چند صد میلیون تومان بار مالی است. با همة این احوال هنوز مشخص نیست كه چند درصد از این بچه ماهی‌های رها شده به دریا رسیده و به سن بلوغ می‌رسند، زیرا اغلب آنها قبل از رسیدن به دریا از بین رفته یا طعمه ماهی‌های دیگر می‌شوند. جهت افزایش بازدهی این فعالیت، باید بچه‌ماهی‌ها را در سن و وزن خاصی رها نمود كه این سن و وزن هنوز به طور دقیق معلوم نیست و نیاز به تحقیقات بیشتری دارد. با استفاده از روش‌های مولكولی امكان ردیابی بچه‌ماهی‌های رها شده در دریا وجود دارد. به این ترتیب می‌توان تشخیص داد كه ماهی بالغ صیدشدة امروز همان بچه‌ماهی رها شده دوسال پیش بوده یا خیر. این ردیابی به بهینه كردن سن و وزن رهاسازی بچه‌ماهی‌ها كمك زیادی می‌كند. علاوه بر این سالانه حدود 300 هزار قطعه بچه ماهی آزاد در رودخانه‌های منطقة كلاردشت رها می‌شوند كه معلوم نیست چند درصد از آنها مجدداً برای تخم‌ریزی به رودخانه باز می‌گردند. ماهی آزاد به آب بسیار تمیز نیاز دارد كه بر اثر آلودگی رودخانه‌ها نسل آن نیز در معرض خطر قرار گرفته است؛ بنابراین برای ازدیاد نسل آن باید برنامه‌های حمایتی خاصی در نظر گرفته شود. در حال حاضر شواهدی وجود دارد كه ماهی قزل‌آلای پرورشی، به رودخانه‌های زادگاه ماهی آزاد راه یافته‌اند و چون سریع‌الرشد هستند زودتر بزرگ شده و بچه ماهی‌های آزاد رها شده را قبل از رسیدن به دریا می‌خورند. همچون مورد ذكر شده، راه‌حل مسئله این است كه بچه‌ماهی‌های آزاد در سن و وزن مناسب در رودخانه‌ها رها شوند تا از خورده شدن توسط سایر ماهی‌ها جلوگیری به عمل آید و این عمل از طریق ردیابی مولكولی قابل انجام است؛ زیرا این بچه‌ماهی‌ها آنقدر كوچك هستند كه امكان شماره‌گذاری یا برچسب‌گذاری بر روی آنها وجود ندارد. ماهی آزاد ماهی پرارزشی است و ارزش سرمایه‌گذاری را دارد. در شرایطی كه قیمت یك كیلو ماهی سفید حدود دو هزار تومان است، قیمت همان مقدار ماهی آزاد به 15 هزار تومان نیز می‌رسد. بیوتكنولوژی می‌تواند از طریق بهینه كردن شرایط رهاسازی، ضمن افزایش تولید این ماهی پرارزش از انقراض آن نیز جلوگیری نماید.

6-تشخیص زمان فحل شدن و بارداری دام‌ها 

گوسفند می‌تواند یك ماه تا 45 روز پس از زایمان دوباره آبستن شود. با استفاده از روش‌های بیوتكنولوژی و آزمایش شیر گوسفندان می‌توان گوسفندان آبستن را در گله تشخیص داده و بقیه را از گله حذف نمود و به كشتارگاه فرستاد، بدین ترتیب بار چرا در مرتع كاهش می‌یابد. نگهداری گوسفند بالغی كه قدرت زاد و ولد نداشته باشد، توأم با صرف هزینه است و این به معنی زیان می‌باشد. در مورد گاو نیز تشخیص زمان فحل شدن بسیار مهم است، زیرا فاصلة هر بار فحل شدن تا مرتبة دیگر 21 روز است. حال اگر یك گاو در زمان مناسب تلقیح نشود، باید به مدت 21 روز یعنی رسیدن به زمان فحل شدن دوباره، مورد تعلیف و مراقبت قرار گیرد كه هزینه‌های سرباری برای دامپروری محسوب می‌شود (روزی 2500 تومان برای هر رأس گاو). تشخیص زمان تخمك‌گذاری و آمادگی برای لقاح (زمان فحل شدن) از طریق روش‌های بیوتكنولوژی و آزمایش شیر گاو قابل انجام است؛ فقط باید این سیستم‌ها طراحی و مكانیزه شوند. در حال حاضر، هم متخصصین الكترونیك و هم متخصصین بیوتكنولوژی در كشور وجود دارند، بنابراین می‌توان با تشكیل تیمی از این دو تخصص و یا گرایش‌های وابسته، این سیستم‌ها را در ایران نهادینه كرد.

7-شناسایی والدین برتر 

یكی از مهمترین اصول تلقیح مصنوعی دام‌ها، استفاده از والدین مطلوب می‌باشد. به‌عنوان مثال، گاهی اوقات از یك گاو در سطح وسیع اسپرم‌گیری شده و حتی به كشورهای دیگر نیز صادر می‌شود، در چنین مواردی باید دام مذكور از لحاظ خصوصیات مطلوب و نامطلوب ژنتیكی آزمایش و تأیید شده باشد. وجود یك صفت نامطلوب در یكی از والدین، در طیف وسیعی از نتاج ظاهر می‌شود و زیان جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد. امروزه با استفاده از تكنیك‌های مولكولی، انجام این گونه تست‌ها و شناسایی والدین برتر امكان‌پذیر شده است و در كشورهای پیشرفتة دنیا مورد استفاده قرار می‌گیرد.

8- تعیین رابطة خویشاوندی

در دامپروری صنعتی و پیشرفته، شجره‌نامة هر دام باید مشخص شده باشد. این مسئله از حیث تعیین رابطة خویشاوندی بین دام‌های یك دامداری بسیار مهم است و می‌تواند برای پیش‌بینی میزان هتروزیس (قدرت هیبرید) و اینبریدینگ (هم‌خونی) مورد استفاده قرار گیرد؛ ضمن اینكه تعیین‌كنندة صفات مطلوب و نامطلوب به ارث برده شده از والدین نیز می‌باشد؛ صفاتی كه ممكن است در یك دام ظاهر نشوند ولی مطالعة شجره‌نامه مشخص كند كه دام مذكور ناقل آن صفت است. اطلاع از وجود چنین دام‌هایی كه ناقل صفات نامطلوب هستند بسیار مهم است؛ زیرا با خارج نمودن آنها از چرخه تولیدمثل، می‌توان آن صفت را از دامپروری حذف نمود. با استفاده از روش‌های بیوتكنولوژی به راحتی می‌توان والدین و روابط خویشاوندی دام‌ها را تعیین نمود و در مدیریت دامپروری از این اطلاعات بهره جست.

9- همسانه‌سازی (كلونینگ) دام‌های برتر 

اگر یك دام با خصوصیات مطلوب و استثنایی در گله یافته و یا تولید شود، تكثیر آن به تعداد زیاد و سریع می‌تواند ارزش اقتصادی بالایی را به‌وجود آورد. روش‌های معمول ازدیاد نسل و استفاده از تكثیر جنسی، ضمن اینكه به كندی صورت می‌گیرد توأم با تفرق صفات است. برای رفع این مشكل می‌توان از تولیدمثل غیرجنسی یا همسانه‌سازی استفاده نمود. البته در شرایط كنونی كه شمار اندكی از كشورها در سطح دنیا به این تكنولوژی دست یافته‌اند، این فناوری نمی‌تواند برای كشور ما به‌عنوان یك هدف كوتاه‌مدت مطرح شود، به ویژه اینكه هنوز تكنیك‌های ساده‌تر و بسیار كاربردی بیوتكنولوژی در ایران مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. با این حال، روش مذكور به عنوان یك دورنما در بیوتكنولوژی دام قابل تأمل و برنامه‌ریزی است.

نتیجه‌گیری

مثال‌های ذكر شده و ده‌ها مورد دیگر، مبین این نكته هستند كه بیوتكنولوژی دام در كشور از مزیت نسبی برخوردار است. با توجه به این موضوع می‌توان بیوتكنولوژی دام را به‌عنوان یكی از اولویت‌های اصلی بیوتكنولوژی دركشور محسوب نمود، به ویژه این‌كه از اهمیت اقتصادی قابل‌قبولی نیز برخوردار است. با توجه به وجود مشكلات متعدد در این بخش از بیوتكنولوژی، به نظر می‌رسد روند توجه به بیوتكنولوژی دام در كشور در حد قابل قبولی نبوده و برای جبران عقب‌ماندگی‌های موجود باید اقدام عاجل و قاطع صورت گیرد.

منبع: شبكه تحلیل­گران تكنولوژی ایران

دیدگاه دكتر نجاتی هیات علمی گروه علوم دامی دانشگاه تهران



>
درباره وبلاگ

این وبلاك اماده تبادل لینك با سایت های علمی میباشد در صورت تمایل ابتدا ما را لینك كرده سبس به ما اطلاع دهید تا شما را لینك كنیم
پست الکترونیک
تماس با مدیر
RSS
ATOM
جستجو
آخرین مطالب
آرشیو
موضوعات
نویسندگان
پیوند ها
پیوندهای روزانه
صفحات جانبی
نظر سنجی
سایت انجمن را چگونه میبینید؟






آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :